Met meer dan 25 deelnemers uit gemeenten verspreid over de provincie Utrecht vond op 4 november de excursie plaats ‘Zelfbeheer in de praktijk’. De middag was georganiseerd door het programma Groen aan de Buurt in samenwerking met de Provincie Utrecht. Het doel: inspiratie opdoen bij twee gemeenten die elk op hun eigen manier zelfbeheer vormgeven, en onderling kennis uitwisselen over wat werkt – en wat niet.
De excursie begon in Baarn, en verplaatste zich later met de trein naar Amersfoort. Twee gemeenten met een andere schaal en organisatie, maar met dezelfde ambitie: bewoners meer eigenaarschap geven over hun eigen leefomgeving.
Baarn: van boomspiegel tot buurtpark
De groep werd welkom geheten door Moritz Harzenetter (Groen aan de Buurt) en Cerian van Gestel (Provincie Utrecht). Cerian benadrukte waarom deze excursie belangrijk is: “In veel gemeenten leeft het onderwerp zelfbeheer, maar de praktijk blijkt weerbarstig. Inwoners willen vergroenen, maar stuiten op beleid of een gebrek aan capaciteit. Iedere gemeente heeft eigen oplossingen. Vandaag kunnen we kennis en ervaring uitwisselen en elkaar verder helpen.”
Daarna nam Kylie Verkaart van de gemeente Baarn het woord. Ze lichtte toe hoe de gemeente werkt aan vergroening samen met bewoners. Een mooi voorbeeld is het programma “Baarn Buurt Mee”, waarbij ieder huishouden €5 ontvangt die ze kunnen inzetten voor een buurtinitiatief. Bewoner Edith wist met enthousiasme en overtuiging haar buurtgenoten te mobiliseren om dit bedrag in te zetten voor de vergroening van het Amaliapark. Dankzij haar inzet en korte lijnen met andere bewoners en lokale organisaties ontstond een park om trots op te zijn, waar biodiversiteit en ontmoeting samenkomen.
De gemeente ondersteunt bewoners door heldere communicatie, het ophalen van tegels, het verstrekken van staande bordjes om zelfbeheer aan te duiden. Tijdens de excursie werd ook kennis gedeeld over hoe andere gemeenten het zelfbeheer ondersteunen. Zo faciliteert Wijk bij Duurstede onder andere het lenen van gereedschap, onderhoudt zij regelmatig contactmomenten met adoptieouders, en laat zij waardering zien via kleine bedankjes of attenties. Zulke voorbeelden onderstrepen hoe belangrijk het is om zelfbeheer niet alleen mogelijk te maken, maar ook langdurig te ondersteunen en te waarderen.
Daarna wandelde de groep naar de Leestraat, waar bewoner Simone het initiatief nam om een brede stoep voor haar woning te vergroenen. Ze vertelde hoe belangrijk het voor haar was dat de gemeente laagdrempelig reageerde toen ze haar plan besprak. Uiteindelijk kreeg ze formeel toestemming en heeft ze de hulp van een hovenier ingeschakeld.. Haar belangrijkste les: duidelijke communicatie aan de voorkant geeft bewoners het vertrouwen om aan de slag te gaan – en voorkomt problemen achteraf.
Amersfoort: meer schaal, meer structuren
In Amersfoort werd duidelijk hoe zelfbeheer vorm krijgt in een grotere gemeente met meer middelen. Op de Piet Mondriaanlaan verwelkomden Hilde Goedegebuure (gemeente Amersfoort) en Guido (bewoner en mede-initiatiefnemer) de groep. Dit deel van de stad is onderdeel van het langgerekte Groene Spoor, een parkzone waar bewoners, gemeente en professionals samen het beheer op zich nemen.
Hilde vertelde hoe de gemeente het beleid rondom zelfbeheer op verschillende niveaus organiseert. Voor kleinschalige initiatieven zoals geveltuinen of boomspiegels volstaat een meldingsplicht, waardoor bewoners snel aan de slag kunnen. Gaat het om bestaand groen, dan wordt een beheercontract afgesloten. Bij nieuw aan te leggen groen zoekt de gemeente actief de samenwerking op: wat kan er, wat mag er, en wat zijn de gezamenlijke afspraken?
Hilde: “Financiering komt deels vanuit de gemeente en provincie, de gemeente investeert in mensen van een van onze contractpartijen. Bewoners dragen vaak zelf bij – via fondsenwerving of door slim aan te haken bij bestaande projecten. De gemeente ondersteunt dit proces actief. Bewoners ontvangen in het eerste jaar begeleiding, gereedschap of coaching, met als doel dat zij zelfstandig het beheer kunnen uitvoeren na dat jaar. Boomonderhoud valt altijd buiten het zelfbeheer, omdat je te maken hebt met algemene veiligheid.”
Daarbij werkt de gemeente nauw samen met drie externe partijen die inhoudelijke kennis en ondersteuning bieden. Hilde benadrukte dat het succes valt of staat met het vinden van enthousiaste mensen: “Je kunt niemand dwingen, maar als je luistert naar knelpunten en samen oplossingen bedenkt, ontstaat er echt iets duurzaams.”
Tijdens het bezoek ontstond onder deelnemers een gesprek over wat er gebeurt als het onderhoud toch niet lukt. Hilde gaf aan dat de gemeente in zo’n geval niet rigoureus teruggrijpt naar bestrating, maar eerder kiest voor een beheerarme beplanting die weinig onderhoud vraagt. Dit soort afspraken geven vertrouwen én houvast voor zowel bewoners als gemeente. Hilde: “We kijken altijd wat op een plek passend is. Soms kunnen we het groen onderhouden zoals bewoners het hebben aangelegd, en soms maken we het iets eenvoudiger zodat het beter te beheren is. Dichtstraten doen we nooit: als bewoners hier groen kunnen maken, betekent dat dat er ruimte ís voor groen. We streven naar minder verharding en meer natuur in de stad.”
Elisabeth Groen: eigenaarschap in de praktijk
Als laatste bezocht de groep het Elisabeth Groen park, gelegen op het terrein van een voormalig ziekenhuis. Hier is in vijf jaar tijd een indrukwekkend bewonersinitiatief ontstaan, met inmiddels 80 tot 100 vrijwilligers. Het park begon met een breed participatietraject waarbij bewoners honderden ideeën inbrachten – van hondenpark tot uitkijkpunt. De gemeente stelde als voorwaarde dat het beheer in handen van de buurt zou komen. Die handschoen werd opgepakt.
Het park toont aan dat continuïteit in zelfbeheer mogelijk is, mits er geïnvesteerd wordt in community-building, gelijkwaardige samenwerking en wederzijds vertrouwen. Werkgroepen organiseren het werk, met zo min mogelijke hiërarchische structuur. Chris Heberle is als hovenier ingehuurd om zijn kennis met vrijwilligers te delen, waardoor het beheer steeds meer in eigen hand wordt genomen. Een deel van het park is bewust verwilderd gelaten – inclusief dood hout – ter bevordering van biodiversiteit. Het eigenaarschap ligt echt bij de buurt.
Reflecties van deelnemers
Uit de reflectiegesprekken tijdens de excursie kwamen meerdere rode draden naar voren:
Een deelnemer vatte het mooi samen: “Het enthousiasme van bewoners werkt aanstekelijk, maar je moet het wel goed organiseren. Geef vertrouwen, maar zet ook een structuur neer. Dan komt er iets moois van de grond.”
Vervolg
De inzichten van deze dag worden meegenomen in de handreiking Zelfbeheer die de Provincie Utrecht ontwikkelt. De excursie liet zien dat zelfbeheer niet één vaste aanpak kent, maar wél vaste waarden vraagt: vertrouwen, samenwerking en ruimte voor initiatief. Of het nu gaat om een boomspiegel of een stadspark, het succes begint bij mensen – bewoners én ambtenaren – die elkaar weten te vinden.
Mede mogelijk gemaakt door
Groen aan de Buurt is een samenwerking van
